İlk sigorta poliçelerinin denizcilik riskleri için yazıldığı ve bu poliçelerin yazımında üçüncü taraf kişilerin (daha sonra “broker” olarak anılmıştır) aracılık ettiği bilinmektedir[1]. Tacirler, denizcilik sigortalarının plasmanı için brokere başvururdu ve brokerin fonksiyonu bugünküyle neredeyse aynıydı: Broker, risk kabul eden kişileri (underwriter) ziyaret ederek, plasmanı ile görevlendirildiği risklerin belli bir oranına katılmalarını yüz yüze ikna etmekle uğraşmaktaydı. Bu pazarlık, müzakere ve ikna süreci, ilk başlarda Londra’nın çeşitli yerlerinde toplantılar yaparak daha sonra ise kurumların (Royal Exchange 1570, Chamber of Assurance 1576) içerisinde ve çok daha sonra Lloyd’s içerisindeki bölmelerde yapılmıştır.

“Broker” terimi yerine 18. yüzyılın başlarına kadar “büro çalışanı” ifadesi tercih edilmekteydi. Çünkü “broker” kelimesi, daha çok çalıntı eşyaları satan kimseler için kullanılmaktaydı[2]. Ancak, 10 Richard II’nin bir tüzüğünde bu kişilerin Broggars veya Latince Abrocarii veya Brocarii olarak adlandırıldıkları belirtilmektedir[3].

Denizcilik pazarının 18. yüzyılda büyümesiyle birlikte brokerlerin rolü de belirgin bir şekilde artmıştır. Monopol şirket girişimlerine rağmen, Lloyd’sun pazardaki önemli hacminde herhangi bir kayıp olmamış ve İngiliz pazarına doğrudan erişimi bulunmayan yabancı gemi sahipleri, bu alanda gelişen teamül ve içtihatlar nedeniyle denizcilik risklerinin Lloyd’s risk kabul edenlerine (underwriter) plase edilmesinde genellikle brokerler kullanılır hale gelmiştir. Napolyonik dönemde brokerlerin tüm plasmanların neredeyse %50’sini yaptıkları tahmin edilmektedir. Bundan sonra da brokerlerin pozisyonları sağlamlaşmış ve 19. yüzyıl ortalarında Lloyd’s’ta brokerlerin kullanımı genel kabul gören bir işlem haline gelmiştir.

Lloyd’sun denizcilik harici pazarlardaki kademeli büyümesi, brokerlere yeni iş alanları yaratmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru, artık Lloyd’s içerisinde çok fazla küçük brokerlik firması faaliyet göstermekteydi ve Lloyd’s’taki risk kabul eden kişiler (underwriter) de brokerlerin sigorta işi bulmalarına[4] aşırı bağımlı hale gelmiştir. Brokerler, Lloyd’sun kendi iç düzenlemeleri haricinde herhangi bir düzenlemeye tabi değillerdi. 20. yüzyıl ile birlikte belli başlı büyük brokerlik firmaları gelişmeye başlamış ve brokerler Lloyd’s pazarı haricindeki sigorta pazarlarına da hizmet verir hale gelmiştir.

1977 yılına kadar brokerlerin faaliyetleri kontrolsüz olarak devam etmiştir. O tarihe kadar brokerler üzerinde kontrol, sadece kendisine akredite olan brokerler ile çalışan Lloyd’s tarafından gerçekleştirilebilmiştir. 1991 yılında AB Komisyonu, brokerler için önerilen asgari standartlara dair tavsiyede bulunarak 2002 tarihli Sigorta Aracılığı Direktifi’nin zeminini hazırlamıştır. AB Komisyonu, 2012 yılında ise İkinci Sigorta Aracılığı Direktifi için teklifini sunmuştur ki bu teklifte yer alan en önemli öneri, brokerlerin sigortacılardan aldıkları komisyonları açıklama gerekliliğidir[5]. Bunu 2016 yılında Sigorta Dağıtım Direktifi takip etmiş ve sadece bilinen sigorta aracıları açısından değil, diğer dağıtım kanalları açısından da özellikle sigorta satın alacak tüketiciyi koruyucu olarak ortak pazar içerisinde yeknesaklık sağlanmaya çalışılmıştır.

Tüm bu gelişmeler ışığında, günümüzde brokerin görevini, sigorta almak isteyen kişilerin sigorta ihtiyaçlarını belirleyerek uygun sigorta şirketini bulan bir “pazar yapıcı” olarak tanımlamak artık yetersiz kalmaktadır. Günümüzde broker, “pazar yapıcı” rolünün ötesinde, müşterilerine ve sigorta şirketlerine hizmet sağlayan bir profesyonel haline gelmiştir. Bu hizmetler[6], hasar yönetimi ve risk yönetim hizmetleri dahil sigorta teminatının plasmanı ve tasarımının ötesine geçmekte ve hatta dünya çapında sunulur hale gelmiştir. Brokerler ayrıca alternatif risk transfer pazarında (Captive çözümler vb.) güçlü bir pozisyon geliştirmiş ve bazı büyük brokerler, şirketlere çalışan yan hak çözümleri[7] sağlayarak, işgücü dahil her türlü menfaate ait riskin yönetimi konusunda küresel veya yerel olarak hizmet verdikleri tarafların profesyonel danışmanı konumuna gelmiştir.

Bu konum dahi bugün büyük bir evrim içerisindedir. Brokerlerin risk yönetimindeki konumları, büyük veri setleri ve yapay zeka algoritmalarının kullanımı ile giderek güçlenmekte ve pekişmektedir. Bu bakımdan brokerleri alışılagelmiş şekilde “pazar yapıcı” bir sigorta aracısı olarak anmak ve bu sınırlama ile tanımlamak artık tamamen yetersiz kalmıştır.

Sigorta brokerliği mesleğinin, kendi temel fonksiyonu açısından piyasanın işleyişi için vazgeçilmez bir meslek olduğu açıktır. Piyasalardaki değişim ve yeni ürünlerin ve yeni iş yapma yöntemlerinin sürekli artan bir hızla gelişmesi ve evrimleşmesi hayatın bir gerçeği olup yüzyıllar boyunca, sigorta brokerliğinin kendi temel özelliklerine bağlı kalarak adapte olduğu ve geliştiği görülmektedir. Bununla birlikte ürün ve mekanizmalar değişse de geçmişteki kötü piyasa tecrübeleri de nazara alınarak sigorta brokerliğinin temel özelliklerinin değişmemesi ve bu temel özelliklerin korunması gerektiği belirtilmektedir[8].

[1] Merkin, Rob/Steele, Jenny, Insurance and the Law of Obligation, 2013, s. 57.

[2] Merkin/Steele, s. 86.

[3] Thomas, Jone, Insurance brokers-their evolving role, Issue 125 of the Journal of the British Insurance Law Association, 2012, s. 29. (Brogger ismi Britanya’daki Anglosakson kabilelerinin eski mirasının bir parçasıdır. Bu isim, mal ve hizmetlerin alım satımında aracılık yapan bir komisyoncu olarak çalışan biri tarafından benimsenmiştir. Daha ileri araştırmaların, ismin İngilizce broker kelimesiyle aynı anlama gelen Anglo-Fransız brocour kelimesinden türetildiğini ortaya koyduğu belirtilmektedir.)

[4] O dönemde dahi kabul edilen genel kural, brokerin teminat sağlayan kişinin değil sigorta almak isteyenin temsilcisi olduğudur. Bir broker, sigorta bulunmasında, başvurunun yapılmasında, poliçe wordinginin hazırlanmasında sigortalıyı temsil eder ancak sigortalıyla herhangi bir özel anlaşması bulunmaksızın komisyon ücretini teminatı veren sigortacıdan alır. Bu köklü kural aksi savunulamaz olarak kabul edilmektedir.

[5] Merkin & Steele, s. 87.

[6] Bu hizmetlerin bir listesi için bknz. SIGMA, s. 5 ve s. 8.

[7] SIGMA, s. 3.

[8] Jone, Insurance brokers-their evolving role, s. 38.

Sigorta ve Reasürans Brokerleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, 18/01/2024 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmış olup buna göre yapılan değişikliklere ilişkin açıklamalara aşağıda yer verilmiştir:

Asgari ödenmiş sermaye miktarları arttırılmıştır:

Sigorta ve Reasürans Brokerleri Yönetmeliği’nin (“Yönetmelik”) 11. Maddesinde yer alan asgari ödenmiş sermaye miktarı ile faaliyette bulunulacak her bir alan (hayat, hayat dışı ve reasürans) ve her bir merkez dışı teşkilat için ilave olunacak sermaye miktarlarında artış yapılmış olup hayat ve hayat dışı ruhsat ile reasürans alanındaki ruhsat için öngörülen ilave sermaye miktarları farklılaştırılmıştır:

* Sigorta ve Reasürans Brokerleri İçin Öngörülen Asgari Sermaye Tutarlarına İlişkin Genelge (2021/21) ile 16/11/2021 tarihi itibarıyla geçerli olacak şekilde arttırılan tutarlardır.

Değişiklikler ile getirilen Geçici Madde 2 kapsamında, söz konusu arttırılan asgari ödenmiş sermaye şartı, 18/01/2024 tarihinden sonraki işlemler için uygulanacak olup bu tarih itibarıyla mevcut brokerler ile ruhsat ve merkez dışı teşkilat başvurusunda bulunmuş gerçek ve tüzel kişiler hakkında uygulanmayacağı belirtilmiştir.

Direktör veya birim/departman müdürlerinde aranacak nitelik, öğrenim düzeyi ve deneyim süreleri getirilmiştir

Yönetmeliğin 6. Maddesi gereğince, genel müdür ve sigortacılık veya sigortacılık tekniği ile ilgili konulardan sorumlu genel müdür yardımcıları açısından belirli nitelikleri (Yönetmelik Madde 4/c), öğrenim düzeyini ve mesleki deneyim süresini taşımaları öngörülmüştür.

Değişiklik ile getirilen yeni düzenleme, söz konusu nitelik (Yönetmelik Madde 4/c), öğrenim düzeyi ve mesleki deneyim süresi şartlarının, başka ünvanlarla istihdam edilseler dahi;

1. yetki ve görevleri itibarıyla genel müdür yardımcısına denk; veya
2. daha üst konumlarda görev yapan diğer yöneticiler açısından da aynı şekilde aranacağına dair bir ekleme yapmaktadır.

Yetki ve görevleri itibarıyla genel müdür yardımcısına denk görev yapan diğer yöneticiler ifadesi ile şirketler içerisindeki sigortacılık veya sigortacılık tekniği ile ilgili konulardan sorumlu olan ancak genel müdür yardımcısı sıfatına haiz olmayan ve direktör, birim müdürü, departman müdürü vb. ünvanlar altında istihdam edilen kişilerin tanımlandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, bu kişiler açısından Yönetmelikte genel müdür yardımcıları için öngörülen nitelik, öğrenim düzeyi ve mesleki deneyimlere ilişkin asgari koşullar uygulanacağı anlaşılmaktadır.

Daha üst konumlarda görev yapan diğer kişiler ifadesi ile genel müdür ile genel müdür yardımcıları arasında kalan yani genel müdür yardımcılarının konumunun üstünde, ancak genel müdürün konumunun altında görev yapan (istihdam edilen) yöneticilerin tanımlandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, bu kişiler açısından Yönetmelikte genel müdürler için öngörülen nitelik, öğrenim düzeyi ve mesleki deneyimlere ilişkin asgari koşullar uygulanacağı anlaşılmaktadır.

Yetkisiz brokerlik faaliyeti hakkında

Yönetmeliğin 18. Maddesine, mevzuata uygun olarak kurulmuş brokerler dışında hiçbir gerçek veya tüzel kişinin, brokerlik faaliyetinde bulunamayacağı gibi ticaret ünvanlarında veya herhangi bir belgede, brokerlik iş ve işlemleriyle uğraştığı izlenimini yaratacak kelime ve işaretlerin kullanılamayacağına dair yeni bir ekleme yapılmıştır.

Mevzuata uygun olarak kurulmuş broker ifadesi, Yönetmelik kapsamında SEDDK’dan bu yönde faaliyet ruhsatı almış gerçek ve tüzel kişi brokerleri ve ayrıca yurtdışında kurulu olan ve fakat Yönetmeliğin 6. Maddesi kapsamında Türkiye’de şube açan ve diğer ilgili şartları yerine getiren brokerleri kapsamaktadır. Söz konusu yeni madde, bu kapsama girmeyen hiçbir gerçek veya tüzel kişinin brokerlik faaliyetinde bulunamayacağını ve brokerlik iş ve işlemleriyle uğraştığı izlenimini verecek bir faaliyet yürütemeyeceği yönünde bir belirginlik sağlamaktadır.

SEDDK’nın faaliyeti geçici durdurma yetkisi

Sigortacılık Kanunu’nun “İyiniyet” başlıklı 32. Maddesi hükümlerine, ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davrandığı, mevzuatta aranılan şartlardan en az birini kaybettiği ve/veya Yönetmeliğin 11 inci maddesinde öngörülen asgari sermaye şartlarını sağlamadığı tespit edilen brokerler hakkında SEDDK tarafından alınacak tedbirleri düzenleyen Yönetmeliğin 21. Maddesi’ne, sigorta sözleşmesinde yer alan kişilerin hak ve menfaatlerinin tehlikeye düşmesini önlemek amacıyla, durumun aciliyetine ve önemine istinaden brokerin aracılık faaliyetinin derhal geçici olarak durdurulabileceği ve durdurma işlemini müteakip ruhsat iptali dahil diğer tedbir ve hükümlerin yerine getirileceği yönünde ekleme yapılmıştır.

Müsteşarlık ifadelerinin SEDDK olarak değiştirilmesi

Sigortacılık ve Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun faaliyet tarihinden önce 2015 yılında yayımlanan Yönetmelikte Hazine Müsteşarlığına yapılmış olarak duran atıflar SEDDK’ya atfen “Kurum” olarak değiştirilmiştir.

Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından 29/04/2022 tarihinde Sigorta Sözleşmelerinde Bilgilendirmeye İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Genelge (“2022/14 sayılı Genelge”) yayımlanmıştır. 2022/14 sayılı Genelge ile 14.02.2020 tarihli ve 31039 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Sigorta Sözleşmelerinde Bilgilendirmeye İlişkin Yönetmelik (“Yönetmelik”) uyarınca sigortacı tarafından yerine getirilmesi gereken görev ve yükümlülüklere dair usul ve esaslar düzenlenmektedir.

Sigorta Brokeri açısından 2022/14 sayılı Genelge

Genel kural olarak, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 1423. maddesi kapsamında belirtilen bilgilendirme yükümlülüğü sigortacı tarafından yerine getirilecektir. Sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olması durumunda ise sigortacı tarafından brokerin bilgilendirilmesi ile sigortacının bilgilendirme yükümlülüğü sona erecek ve bu yükümlülük sigorta ettirene karşı broker tarafından yerine getirilecektir. Bu bakımdan sigorta brokerinin bilgilendirilmesi, temsil edilen tarafın bilgilendirilmesi anlamına geldiği kabul edilmektedir. (Sigorta ve Reasürans Brokerleri Yönetmeliğinin 17 nci maddesinin dördüncü fıkrası) Sigortacının, brokeri bilgilendirdikten sonra, ayrıca sigorta ettireni ve sigortadan faydalanacak diğer kişileri -bu yönde bir talep olmaması haricinde- bilgilendirmesi gerekmemekte ve sigortacının bilgilendirme yükümlülüğü temsil eden sigorta brokerine geçmektedir. Sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olmadığı durumlarda ise, sigortacının Yönetmelik ve TTK. Md.1423 kapsamındaki bilgilendirme yükümlülüğü devam etmekte olup Yönetmelik ve 2022/14 sayılı Genelge gereğince belirlenen şekilde sigorta ettirene karşı yerine getirmesi gerekmektedir.

“Sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip broker kimdir?

2022/14 sayılı Genelge’de ayrım yapmak suretiyle belirtildiği üzere sigorta brokerleri, sigorta poliçesine aracılık yaptıkları her müvekkili adına akit yapma yetkisine sahip değildir. Sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi” özel bir yetkidir. Bu yetkinin broker atama mektubu (broker of record letter) ve benzeri bir yetkilendirme içerisinde açıkça yazılı bir şekilde özel olarak yer alması gerekmektedir. (Sigorta ve Reasürans Brokerleri Yönetmeliğinin 15inci maddesinin ikinci fıkrası)

Genel olarak broker atama mektuplarında sigorta brokerlerine akit yapma yetkisi verilmemektedir. Zira brokerin görevlendirmesi ve yetkilendirilmesi sigorta ettiren tarafından belirli bir rizikonun teminat altına alınması için sigorta programının tasarlanması, teklif/lerin toplanması gibi temel brokerlik işlemlerini kapsamaktadır. Sigortacılık Kanunu’nda da tanımlandığı üzere sigorta brokerinin temel görevi, sigorta sözleşmesinin akdinden önceki hazırlık çalışmalarını yürütmektir. Sigorta sözleşmelerinin uygulanması ve tazminatın tahsiline yardımcı olunması, onun gerektiğinde devreye giren görevlerindendir. Bu bakımdan broker sigorta şirket/lerinden alınan teklif/leri sigorta ettirene sunarak temel görevini yerine getirmektedir. Sigorta ettirenin mutabakatı ile poliçelerin hazırlatılması veya broker tarafından teslim alınması, bu yönde görevlendirilmiş olsa dahi sigorta brokerini “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip broker haline getirmez. Zira ayrıca bu yönde açıkça ve özel olarak yetkilendirilmedikçe hiçbir sigorta brokeri sigorta ettiren adına poliçe imzalamaz. Hatta bazen öyle ki; broker atama mektuplarında “…bahsi geçen sözleşmeleri kabul ve imza etmeye sadece Şirketimiz (Sigorta Ettiren) yetkili olacaktır…” ve benzeri şekilde özel olarak bu yönde yetki verilmediği açıkça belirtilmektedir. Bu anlamda esasen bir sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olması çok istisnai ve nadir bir durumdur. Bu bakımdan Sigorta ve Reasürans Brokerleri Yönetmeliği 15inci maddesinin ikinci fıkrası gereğince açıkça bu yönde yetkilendirmesi, örneğin “…bahsi geçen sözleşmeleri adımıza kabul ve imza etmeye yetkilidir…”, olmadıkça sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olmadığı sonucuna ulaşılacaktır.

Broker atama mektubunun olmaması durumunda bilgilendirme yükümlülüğü

Sigorta brokerleri bazen geleneksel olmayan yollarla yani bir broker atama mektubu olmadan da sigorta ettiren tarafından görevlendirilebilmektedir. Böyle bir durumda taraflar arasındaki sigorta brokerliği ilişkisi mesafeli olarak e-posta, sesli görüşme, web sitesi veya bir platform üzerinden de kurulabilmektedir. (Sigorta Brokerleri Yönetmeliğinin 15inci maddesinin birinci fıkrası) Örneğin e-posta üzerinden belirli bir riziko için teklif talep edildiği halde sigorta brokerinin görevlendirmesi “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ni içermemektedir. Zira bu yetkilendirmenin açıkça sigorta ettiren tarafından yapılmış olması gerekmektedir. Bu kapsamda yapılan aracılık faaliyetlerinde bilgilendirme yükümlülüğü yine sigortacı tarafından yerine getirilecektir.

2022/14 sayılı Genelge’nin Sigortacılar ile Sigorta Brokerleri arasındaki mevcut çalışma esasları protokollerine etkisi

Uygulamada pek çok sigorta şirketi tarafından sigorta brokerlerine imza için gönderilen çalışma esasları protokolleri ve benzeri dokümanlarda bilgilendirme yükümlülüğünün standart olarak ve hiçbir ayrım olmaksızın sigorta brokerleri tarafından yerine getirileceği yazılmaktadır. Birçok sigorta brokeri de partaj açılması önünde bir engel olarak değerlendirilen bu metinlerde değişiklik dahi yapmadan hızlıca imzalamaktadır. Genelge, Yönetmelik ve Kanuna aykırı olarak yapılan bu protokol maddeleri geçersizdir. Sigorta brokeri buna ilişkin yükümlülüğü kabul etmiş olsa dahi sigortacının sigorta ettirene karşı bilgilendirme yükümlülüğü devam eder. Bu bakımdan mevcut çalışma esasları protokollerinde farklı bir düzenleme yer alması halinde dahi 2022/14 sayılı Genelge düzenlemesi uygulanacak ve sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olup olmadığına bakılarak bilgilendirme yükümlüğün sigorta şirketi tarafından nasıl yerine getirmesi gerektiği belirlenecektir. Nadiren de olsa sigorta brokerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olması durumunda sigortacı, sigorta brokerini bilgilendirmek suretiyle bilgilendirme yükümlülüğünü yerine getirmiş olacaktır.

Sonuç

Sigorta brokerlerinin “sigorta ettiren adına akit yapma yetkisi”ne sahip olmadığı durumda bilgilendirme yükümlülüğünün sigortacı tarafından doğrudan sigorta ettirene ve talebi olması halinde ilgili kişilere karşı yerine getirileceği 2022/14 sayılı Genelge ile açıkça düzenlenmiştir. Bu kapsamda sigorta brokerlerinin gerek atama mektuplarında gerekse mesafeli olarak aldıkları görevlendirmelerinde kendisine akit yapma yetkisi verilip verilmediğini kontrol etmesi ve bu yönde bir yetki verildiyse bilgilendirme yükümlülüğünü sigorta ettirene karşı yerine getirmesi gerekmektedir.